Chandler

Ik heb een verzamelband met de laatste romans van Raymond Chandler. Het is zo’n volume met ruim duizend dundrukpagina’s met kleine letters en een glanzend zwart stofomslag uit de Library of America-serie. Tijdens het redigeren van Ochtend op Denmark Hill las ik er drie romans achter elkaar uit: The lady in the lake, The long goodbye en Playback. Werk dat een eind van het mijne af staat, in thematiek, in verhaalvorm, in schrijfstijl. Tijdens het redigeren lees ik het liefst iets waarvan ik denk dat het me niet zal beïnvloeden in woordkeuze of zinsbouw of, nog erger, me laat denken: ‘zo’n boek had ik moeten schrijven!’ Gelukkig kwam dat laatste bij mijn tweede roman minder voor dan bij mijn eerste, en veel minder dan bij het niet-gepubliceerde werk daarvóór.

Wie de verfilming van The Big Sleep met Humphrey Bogart en Lauren Bacall niet heeft gezien, moet dat eens doen, alleen al om je erover te verbazen waarom er in hedendaagse grote Hollywoodproducties geen sterke vrouwenrollen meer voorkomen zoals die van Bacall. Maar het is vooral ook een erg goede film.

Dat in mijn hoofd de papieren Philip Marlowe uit de romans al snel de door Humphrey Bogart gespeelde versie verdrong, zegt veel over de kracht waarmee Chandler je zijn romans in weet te trekken. Ik wist wel dat ik zijn werk goed vond, sinds een vriendin me ooit The little sister leende, maar dat was al een tijd geleden en het was prettig dat die eerdere ervaring bevestigd werd.

Wat trekt me zo aan in deze romans over privé-detective Philip Marlowe? Of eigenlijk moet ik zeggen: romans over de verwikkelingen waarin Marlowe terecht komt, over het personage Marlowe gaan de romans juist vrijwel niet.

Om bij die verwikkelingen te beginnen: hoewel Chandler murder novels schrijft (een term waaraan hij in zijn essay ‘The simple art of murder‘ de voorkeur lijkt te geven boven detective stories), is het hem er allerminst om te doen een spelletje met de lezer te spelen. In zijn romans geen personages die om de beurt verdenkingen op zich laden en geen bovenmenselijke speurneus die je aan het einde vertelt of je het bij het juiste eind had.

Kern van de romans is de situatie waarin Marlowe verzeilt raakt en zijn zoektocht naar opheldering. We reizen mee in zijn gedachten, met zijn frustraties, angsten en (kleine) doorbraken; eigenlijk lijkt het best op het leven zelf.

Vooral in The long goodbye loopt van alles door elkaar, het is net zozeer een verhaal over vriendschap en trouw, en over liefde en een huwelijk, als een detectiveverhaal waarin een moord moet worden opgelost. Dat deel van de handeling begint zelfs pas als je al een goed eind op weg bent in het boek, en is bijna een secundaire verhaallijn. Start van The long goodbye is een onbaatzuchtige daad van Marlowe voor een toevallige voorbijganger. Daar blijken consequenties aan te zitten, en in wat volgt trekt de hele maatschappij voorbij.

Moord heeft sociologische implicaties schrijft Chandler in het hierboven aangehaalde essay en hij grijpt de mogelijkheden die een murder novel biedt om in de breedte de maatschappij in te duiken, met beide handen aan. Zijn personages komen uit alle walks of life, maar worden nergens plat of programmatisch. Ze hebben hun eigen verlangens, wanen en belangen, en lopen net zozeer tegen misverstand en pech aan als tegen moedwil en opzet.

Chandler idealiseert de wereld waarin we leven niet, en misschien daardoor veroordeelt hij ook zijn moordenaars niet. Uit de romans spreekt een soort betrokkenheid die mij achteraf wel wat deed denken aan een andere bekende schrijver van detectiveverhalen, Henning Mankell. Maar er is een groot verschil: bij Mankell is het maatschappelijke engagement veel directer en platter. Natuurlijk is er helemaal niks mis mee om sterke politieke overtuigingen te hebben, maar in de literatuur slaat het de boel dood. Je wilt de lezer aan het denken hebben, of nog beter, aan het voelen of beleven zonder dat hij of zij daar zelf teveel bij stilstaat. Zelfs als je een politicus met sterke opvattingen als hoofdpersoon hebt, moet je mijns inziens nog steeds, of zelfs juist, die ruimte aan de lezer bieden.

Chandler doet dat beter. Ook stilistisch, zijn zinnen zijn een plezier om te lezen, doeltreffend, bij vlagen poëtisch.

Hij schrijft gewoon goede romans, romans van een bepaald soort, zeker, waarbij het genre eisen stelt aan de vorm. Maar goede fictie is het, en goede literatuur ook, die niet alleen iets zegt over het plot en de personages maar ook wel degelijk over de wereld waarin wij leven, in de eerste plaats die van Los Angeles in het midden van de twintigste eeuw, maar Chandlers psychologische inzicht en maatschappelijke commentaar zijn universeel genoeg om ook ons, nu, hier, aan te spreken en daarmee toont hij zich een kunstenaar, een artist zoals de Amerikanen zouden zeggen, die geen genoegen neemt met enkel het schrijven van een verhaal dat voldoet aan de eisen van het genre.

Een gedachte over “Chandler

  1. leegschrift

    Ah dat klinkt goed ja. Het juiste medium vinden voor wat je wil vertellen en ook de juiste toon ja. Heb ik altijd met poezie, niet te boodschapperig. Heb ik een bloedhekel aan. Chandler, zegt me zelf niets. Maar ik onthou hem. Ik heb iets liggen van een Zweedse schrijfster die daar populair is. Maar voor mij moet een boek iets te melden hebben ja. Zo komen we verder. Anders kunnen we beter ten ondergaan in popcorn.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s