Algoritmen

Onlangs plaatste ik een filmpje waarin drie algoritmen werden uitgelegd op Facebook. Het filmpje werd door verschillende boekenliefhebbers geliket, lezers, schrijvers, uitgevers. Onderwerp was hoe je je boekenkast het snelst op alfabet kunt sorteren.

Ik moet aan dit filmpje denken nu er de laatste tijd van alles gezegd en geschreven is over de combinatie van algoritmen en kunst, waaronder literatuur. Daarbij lijken doemscenario’s populair. Zo stond er afgelopen weekend  een stuk van twee pagina’s in de Volkskrant over het produceren van muziek, litaratuur of andere kunst met behulp van algoritmen, en of dat niet het einde van die kunstvormen zou betekenen. Daarnaast speelde het gebruik van algoritmen een rol in twee discussies in grote uitgeefconcerns, bij WPG (o.a. Bezige Bij) en, meer indirect, bij Bookchoice, een site voor e-bookabonnementen, als investeerder in VBK (o.a. Ambo|Anthos en AtlasContact)

Laat ik maar meteen bekennen dat ik zojuist ‘wat is een algoritme?’ gegoogeld heb – een aanrader voor iedereen die iets wil stellen over de toepassing ervan in de kunsten, waaronder literaire fictie.

Een algoritme is een eindige reeks instructies, leidend tot een bepaald resultaat. Het standaardvoorbeeld is een recept: weeg af, snijd, kook, voeg toe enz. Met zulke algoritmen kun je computerprogramma’s maken, in feite lange en complexe reeksen instructies die met ingevoerde data aan de slag gaan.

Een voorbeeld van een toegepast algoritme dat ik momenteel gebruik bij het schrijven: de zoek-en-vervangfunctie in Word. Ik heb net mijn manuscript doorgelezen, bedacht dat ik een bepaald woord teveel gebruik en dat ik een bepaalde plaatsnaam wil veranderen. Ik kan natuurlijk de tekst pagina voor pagina doorlezen en dat woord en die naam aanpassen, maar zoek-en-vervang is veel handiger.

Dit is een voorbeeld waar niemand bezwaren tegen zal hebben (en tegen de spellchecker evenmin vermoed ik). Maar hoe zit het met complexere algoritmen, die een hele tekst zouden kunnen wijzigen of zelfs produceren? Bij muziek lukt het al heel aardig om iets te produceren in een bepaalde stijl. Maar is dat kunst?

Dat kan het wel zijn, als een kunstenaar er gebruik van maakt. Dit antwoord klinkt een beetje flauw, maar het raakt wel de essentie: om kunst te maken, heb je een wil nodig (en je mag het ook inspiratie noemen, idee, noodzaak, drang, kies maar een woord). Algoritmen hebben geen wil, ze worden gemaakt door iemand met een wil. En computerprogramma’s hebben ook geen wil. Mochten ze die ooit krijgen trouwens, dan zal ik ze als mijn gelijke behandelen, want wie een wil heeft, heeft verlangens, en wie verlangens heeft, is een mens.

Ik vind het wel interessant wat een schrijver, dichter of muzikant met nieuwe, complexe algoritmen zou kunnen doen. We kennen de ready mades, er komt ongetwijfeld iemand met computer mades – maar die blijven een product van de creatieve geest van de dichter, net zoals de muziek van Karlheinz Stockhausen een product is van zijn creatieve geest en niet van een synthesizer. Er zullen vast nostalgische romantici zijn die zulke experimenten als een verlies zien, maar niet iedereen hoeft van dezelfde kunst te houden. Over een gesprek met een bezoeker na een uitvoering van Samstag vertelde Stockhausen dat de man hem vroeg hoe bepaalde geluiden werden gemaakt. ‘Met generators en synthesizers,’ zei Stockhausen. ‘Wat?! Dan hebben we geen orkest meer nodig,’ antwoordde de man, en Stockhausen zag hem het auditorium uit stormen, ‘alsof hij van binnen was gestorven, in zijn geest.’

Kortom, algoritmen om mee te schrijven, mogelijk interessant voor de meer avant-gardistische, conceptueel ingestelde schrijvers onder ons, die graag met vorm experimenteren – wie wordt de Stockhausen van de Nederlandse literatuur?

Blijft over het gebruik van big data en algoritmen om boeken te verkopen. Dat moeten we even in tweeën splitsen:

  1. Je kunt algoritmen gebruiken om aan de hand van data te bepalen welke lezers welke boeken interessant zouden kunnen vinden, net zoals online winkels van Amazon tot Zalando dat al doen. Ook kun je zo het aanbod in een abonnementendienst meer op de lezer afstemmen. Zolang deze ‘nieuwe’ verkooptechnieken niet ten koste gaan van de traditionele, kortom als de belangen van lezers en auteurs ermee gediend zijn, is er volgens mij niks mis mee.
  2.  Je kunt proberen algoritmen, of eigenlijk computerprogramma’s, tot redacteur te bombarderen en te laten voorspellen hoe een boek het zal doen. Als je dat helemaal uitbesteedt aan een computerprogramma krijg je misschien wel een rendabel fonds, maar ook een heel erg run-of-the-millfonds, en waarom zou je dat willen? Eigenlijk zie ik deze kwestie meer als een probleem van redacteuren en uitgeverijen, dan van schrijvers, in elk geval van de schrijvers die iets willen maken omdat ze die wil hebben, omdat ze kunst produceren – die doen nu immers ook geen aanpassingen aan hun tekst omdat die dan misschien beter zou verkopen. De vraag is dus niet zozeer: wil je zo’n algoritme gebruiken? maar: wat voor boeken wil je uitgeven? Kunst of kitsch?

Algoritmen zullen de kunst niet verpesten – daar is de kunstenaar zelf nog altijd de baas, en dat zal altijd zo blijven. De verkoop zullen ze mogelijk verbeteren. Toch fijn, want kunstenaars willen ook eten. Ik blijf deze ontwikkelingen met interesse volgen en ben maar snel lid geworden van de auteursbond, want als er meer verkocht wordt, wil ik straks wel een eerlijk deel van de poet.

Een gedachte over “Algoritmen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s