Een handelshuis

Over Thomas Manns De Buddenbrooks

Waarom zijn het altijd de labiele, emotionele, zwakke kanten van de mens die mij trekken in de literatuur? In het dagelijks leven vind ik ze onaangenaam en reageer ik op ontboezemingen van sentimentele aard meestal met het advies de schouders eronder te zetten en het hoofd omhoog te houden (en ondertussen denk ik: ‘stel je niet aan’).

Gesprekken vind ik makkelijker als ze over praktische zaken gaan, de hypotheekrente of de kinderopvang of zo.

Maar hoe geestdodend zijn die gesprekken?

Dus maar boeken lezen, onderduiken in een wereld waar de afstand van de tekst de intimiteit draaglijk maakt. En in die wereld zijn al die praktische, louter functionele zaken uit den boze – daar wil ik dan ook niet mee lastig gevallen worden.

Gelukkig doet Thomas Mann dat ook niet. Een van de meest opvallende dingen aan De Buddenbrooks, een boek over de opkomst en ondergang van een handelshuis, is dat het nauwelijks over handel gaat. Op een gegeven moment koopt Thomas, erfgenaam van de firma Buddenbrook en het belangrijkste personage in het boek, een graanoogst op van een boer in moeilijkheden. Dat graan staat nog op het land en de aankoop is een risico dat zijn voorvaderen niet genomen zouden hebben, en terecht zo blijkt, de oogst wordt vernietigd door een hagelstorm. Dit deel van het verhaal, over het mislukte avontuur met de oogst ‘op halm’ gaat enigszins in op het werk – maar ook hier gaat het voornamelijk over wat die handeling betekent voor de gesteldheid van Thomas. Het boek gaat in de eerste plaats over de psyche van de personages – Thomas, zijn tamelijk nutteloze broer Christian en zijn verwende zus Tony, en zijn zoon, de labiele muziek-aficcionado Hanno, na wiens vroege dood de firma wordt geliquideerd.

Ik mag dan niet graag lastig gevallen worden met louter functionele zaken, dit boek staat wel bol van de beschrijvingen – weinig interieurs en landschappen overigens, wel veel uiterlijke kenmerken van personen. Maar het is nooit louter decor, Mann zegt er iets mee over karakter, of (en dat vind ik nog beter werken) over gemoedstoestanden: ‘Deze handen, waarvan de mooi verzorgde ovale vingernagels ertoe neigden een blauwige nuance te vertonen, konden op bepaalde momenten, in bepaalde, ietwat krampachtige en onbewuste houdingen een onbeschrijfelijke uitdrukking van afwijzende gevoeligheid en bijna angstige reserve aannemen…’ schrijft hij over Thomas. En dat precieuze formuleren, dat is ook Mann.

Niet dat hij het houdt bij enkel uiterlijke schetsen van zijn personages. Op een ochtend wordt Thomas vrij wanhopig, terneergeslagen, bijna depressief wakker. Hij denkt aan de dood en lijkt die te zien als een bevrijding van ‘deze persoonlijkheid en individualiteit van hem, deze logge, stugge, foutieve en verfoeilijke hindernis om iets anders en beters te zijn!’

‘Dit was het,’ gaat Mann verder, ‘wat midden in de nacht in zijn gemoed was opgekomen en hem had gewekt als een ontkiemende liefde. En terwijl hij het mocht begrijpen en inzien … was hij al vrij, was hij in wezen al verlost en van alle natuurlijke en kunstmatige barrières en kluisters ontdaan.’

Dat zul je bij Hemingway niet tegenkomen, zoveel gevoel zo direct weergegeven, daar is alles vrijwel alleen gedrag, het beroemde topje van de ijsberg. De gevoelens van de personages, hun beweegredenen moet je zelf invullen, en ook dat laat alle ruimte voor gevoeligheid, zonder haar uitgebreid te bespreken. Zie bijvoorbeeld het verhaal Hills like white elephants. Of Cat in the rain.

Ik vind het ongelofelijk knap gedaan, die verhalen van Hemingway, en ik lees ze ook graag. Toch vind ik Mann op dit punt aansprekender, herkenbaarder, verwanter – misschien gewoon Europeser.

En hoe zit het dan met de labiele, emotionele kanten van de mens? Zijn die mij vreemd? Geenszins. Van alle Buddenbrooks voel ik het meeste verwantschap met Hanno; niet omdat ik tuberculair ben, maar wel emotioneel, gevoelig, dramatisch; soms stuurloos; constant verloren tussen subliem en banaal – en dan luister ik alleen nog maar naar muziek, ik speel niet eens zelf, zoals Hanno.

Misschien is dit wel de kern van de literatuur: dat de mens een onaangenaam wezen is.

Citaten uit de vertaling van Thomas Graftdijk

3 gedachten over “Een handelshuis

  1. Myra Romer

    ‘Die Buddenbrooks’ van Thomas Mann, heb ik (nog) niet gelezen, wel de tv serie 11 delen op ARD gevolgd. Een van de eerste boeken die ik in het Duits las, was ‘Tonio Kröger’, (gevolgd door ‘Mario und der Zauberer’). Het verbaasde me dat ellenlange zinnen helder geformuleerd waren, maar het mooist vond ik de beschrijvingen die een onwaarschijnlijk mooie sfeer schiepen ‘ … so brachte er beständig die erbärmlichsten Zensuren nach Hause, worüber sein Vater, ein langer, sorgfältig gekleideter Herr mit sinnenden blauen Augen, der immer eine Feldblume im Knopfloch trug, sich sehr erzürnt und bekümmert zeigte. Der Mutter Tonios jedoch, seiner schönen, schwarzhaarigen Mutter, die Consuelo mit Vornamen hieß und überhaupt so anders war als die übrigen Damen der Stadt, weil der Vater sie sich einstmals von ganz unten auf der Landkarte heraufgeholt hatte, – seiner Mutter waren die Zeugnisse grundeinerlei… en ik voelde me voor het eerst in Europa en vond wehmut één van de mooiste woorden.

    Liked by 1 persoon

  2. Pierre Eijgelshoven

    Emotioneel, stuurloos, labiel, rusteloos en de andere trekken die je van jezelf noemt zijn eigen aan elk mens. Daarom kun je er literatuur van maken, want die gaat, volgens mij niet over oplossingen. Met kop ervoor en stel je niet aan kun je geen literatuur maken. Dit soort uitspraken zijn tegelijkertijd begin en einde, tenzij je wil laten zien hoe kop ervoor en zeur niet mensen op het verkeerde spoor kunnen zetten. Volgens mij is de worstelende mens de kern van literatuur.

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s